Over godsdienst
Toen ik nog in Baarn woonde, het zal omstreeks 1987 zijn geweest, kende ik daar een vijftigjarige alleenstaande, of liever alleen-gaande vrouw (ze was altijd ergens naartoe onderweg), Corry Metzger, die in het dorp bekend stond om haar gevechten voor de minder bedeelden. Ze was actief binnen de PvdA-afdeling en de vakbond, en bezocht vaak het gemeentehuis om op te komen voor mensen die het slecht hadden en afhankelijk waren van zorg en/of uitkering. Over Corry niets dan goeds, ze had zelf zwaar reuma en een onafscheidelijk zwart poedeltje dat overal mee naartoe ging. Haar vijftigste verjaardag kan ik me nog goed herinneren: een groot feest, niet bij haar thuis, daarvoor woonde ze te klein, maar in een zaal, alle plaatselijke PvdA- en vakbonds-kopstukken waren er. Ik was zelf gewoon lid van de PvdA, maar gezien mijn baan als ambtenaar op het gemeentehuis kon ik niet echt actief zijn in een of andere functie, wel bezocht ik de afdelingsvergaderingen. Ik was lid van Corry's vriendenkring, en heb een keer haar regenton voor haar gerepareerd met tweecomponentenlijm, waarvoor ik moest boeten met een opgezwollen rood gezicht en een allergie voor dat spul voor de rest van mijn leven. In Baarn ontwikkelde ik ook een aversie tegen de PvdA en de "vakbond": altijd dat arbeideristische, altijd dat dwepen met "gewoon" en dat schoppen tegen de VVD, en de aanname dat geld er wel was, maar dat het uit de zakken van de rijken en grote bedrijven moest worden geklopt, en rijk was je al gauw in hun ogen: iedereen met een baan op of boven modaal was rijk. Maar daar gaat het hier niet over, het gaat over jawel, godsdienst. Bij de PvdA in Baarn werd niet tegen godsdienst aangeschopt, wel tegen de vromen die gemeentepolitiek op bijbelteksten probeerden te baseren. Corry had een wijze visie op godsdienst. We hadden het er een keer over, en ze zei: "Godsdienst, het is zo menselijk hè". Meer zei ze er niet over.
Haar korte uitlating zette me ertoe aan om steeds over godsdienst na te denken. Je kunt er ook veel over lezen, maar dat liet ik grotendeels na: de meeste literatuur is theologisch van aard, of beschouwt godsdienst als een afwijking van de menselijke geest. Toch heeft godsdienst sinds de vroegste sporen van de prehistorie en in vrijwel alle culturen een grote rol gespeeld. Veel oorlogen zijn om godsdienst gestreden, en veel machten hebben godsdienst gebruikt om hun macht te bestendigen of te vergroten. Je kunt zeggen, dat godsdienst "het beste in de mens naar boven haalt", maar ook het slechtste. Pogingen van grootmachten om godsdienst uit te bannen, hebben tot nog toe steeds gefaald. Pogingen om haar in te voeren of uit te breiden, zijn juist gelukt. Wat is dat toch met die godsdienst. Ik ben zelf katholiek opgevoed, met een blik gericht op het socialisme van de PvdA. De R.K. godsdienst heeft echter voor zover ik me kan herinneren, mij nooit diep getroffen, in de zin van dat ik me er volledig aan heb overgegeven, zoals ik dat zie bij veel katholieken die dat nog steeds zijn. Steeds dwong ik mezelf om te geloven, het móest wel zo zijn als de priesters, leraren en katholieke familieleden me voorhielden (het grootste deel van mijn familie was "niks"), anders hadden ze niet van die grote kerkgebouwen, scholen, en zoveel in de melk te brokkelen. Het "niks zijn" van de rest van de familie en de omgang met niet-katholieken voedden echter mijn twijfel. Als kind vroeg ik me steeds af hoe mijn oma nou naar de hel kon gaan, zo'n goed en lief mens. Toch hield ik er mijn voorliefde voor mooie rituelen, een serene sfeer en gregoriaans gezang aan over. Later ben ik weer twee jaar katholiek geworden, met elke zondag naar de kerk en zo, maar ik haakte af, omdat ik de heilige missen te protestants vond, en het bejaardenkoortje vals vond zingen. De oecumene had zijn werk gedaan, het Latijn was verbannen, en alles moest van diep-van-binnen komen, met de nadruk op komen, en niet op "naar binnen gaan". De nadruk op "alles samen doen" "samen dit" en "samen dat" stootte mij als lichtelijk-autist ook af. Het "van binnen komen" in plaats van "naar binnen gaan" is typisch protestants, evenals het hameren op "samen dit en samen dat". De protestant trekt zijn innerlijk aan zijn haren, met Gods hulp natuurlijk, uit het moeras van de zonde, het katholieke innerlijk klimt het bootje in waarmee de geestelijkheid hem redt.
De godsdienst is in de loop der eeuwen verworden tot een reeks geschriften, leerstellingen en rituelen waar mensen de beleving van hun geloof uit putten, en dat geldt vooral voor de drie monotheïstische godsdiensten, die vanaf de opkomst van de islam en vanaf de reformatie, met elkaar overhoop hebben gelegen. Het monotheïsme lijkt als premisse aan de gelovigen op te leggen, dat je alles "diep van binnen" moest voelen, zo niet, dan was je een onverbeterlijke zondaar en kon je de hemel wel vergeten. Binnen elk van de drie godsdiensten was er zo een discrepantie tussen enerzijds het gevoel van heelheid, eenheid en contact met de Godheid en de medemens, en anderzijds het geheel aan leerstellingen, vaste rituelen, gedragsregels enzovoort dat de godsdienst voorschrijft. Het "juiste" gevoel is daarbij alleen te bereiken als je je houdt aan de gedragsregels, leerstellingen en rituelen, immers die zijn door God voorgeschreven via Bijbel of Koran. Mede hierdoor lagen de drie monotheïstische godsdiensten met elkaar overhoop, omdat binnen elk van de drie de gedragsregels, rituelen en leerstellingen verschillend zijn. Een hervormer die zou opstaan en geaccepteerd worden door grote delen van jodendom, christenheid en islam, en die aannemelijk kon maken dat de drie godsdiensten in feite één godsdienst zijn, zou met weinig moeite een Nieuw Boek in elkaar kunnen zetten waarin een dergelijke fusie wordt gepredikt. Waren bijvoorbeeld Mohammed, net als Jezus en (laat ons zeggen) Mozes niet alle drie mensen van vlees en bloed? Ja, dat waren ze. Was Paulus dat niet ook? Kunnen mensen falen, dan wel een beroep doen op neigingen en opvattingen van hun tijdgenoten, om hun leer geaccepteerd te laten worden? Ja, dat is zo. Zo was "gewapende strijd" in de tijd van Mohammed een volledig geaccepteerde manier om het geloof te verbreiden als je werd aangevallen of mensen het Ene Ware Geloof niet wilden accepteren. Bij de vroege christenen was dat anders, toen en daar was het Romeinse Rijk oppermachtig, en gewapende strijd dus onmogelijk. Wie zegt dat Jezus "zoon van God" is, waarom heeft die het dan niet bij het rechte eind, en kun je Mohammed en Mozes niet ook "zonen van God" noemen? Is de Drieëenheid niet uitgevonden door een vergadering van bisschoppen in de vroege middeleeuwen die zelf God niet waren? Kan iemand God kennen, weten wat Hij voorheeft en treden in Zijn beweegredenen en methoden? Nee. Enzovoort.
"Het zo menselijk". Godsdienst is ontstaan, of eigenlijk gegroeid, vanuit het besef dat je als mens afhankelijk bent van de natuur om je heen. Die was de baas, en regelde of er jachtbuit was, of de oogst goed was of slecht, of een vulkaan zich rustig hield dan wel uitbarstte, enz. Dieren hebben dat besef niet, die weten niet beter of ze zijn zelf onderdeel van de natuur en houden zich slechts bezig met het zoeken naar voedsel, voortplanting en vluchten of de strijd aangaan. Omdat de mens in dat besef ook "niet beter wist" dan dat je zaken of wezens waar je van afhankelijk bent, eventueel naar je hand kunt zetten door die zaken te vereren en te koesteren, begon men bergen, rivieren, dieren enz. als "heilig" te zien. Ze "gaven" je dan wat je nodig had aan jachtbuit, oogst en gunstig weer. Een en ander moest geschieden met voorgeschreven rituelen, en met specialisten die de "taal" van de natuur konden lezen. Zo moet het ongeveer begonnen zijn. Hieruit, grofweg gesproken, ontwikkelden zich twee soorten godsdiensten: in het (verre) oosten ontstonden godsdiensten waarin men zich onderdeel wist van die natuur, en waarin men eenheid met die natuur ( het "goddelijke") nastreefde, ook weer met rituelen en gedragsregels. Er waren wel verhalen die men als "heilig boek" of "heilig verhaal" beschouwde, maar die waren niet rechtstreeks door God geïnspireerd of zelfs gedicteerd, ze verhaalden slechts van helden en wijzen die het goddelijke na hadden gestreefd en als voorbeeld dienden. Het geheel een zijn met de natuur, met het goddelijke, werd als ideaal gesteld. De tweede soort godsdiensten ontstond uit de boeken van de joden. In feite was dit een voortzetting van de natuurgodsdiensten, waarin getracht werd natuurverschijnselen gunstig te stemmen door ze te vereren en te aanbidden. De Éne God, de God van Abraham, was volgens enkele godsdienst-geschiedkundigen een samensmelting van verschillende "elohim", goden uit de voor-joodse tijd. Het Verbond dat God sloot met de Israelieten, was een ijzeren verbond, dat niet de Israelieten, maar God de leiding gaf over "Zijn" volk en het nooit in de steek zou laten. De christenen en later de islamieten hebben deze God overgenomen, ieder vanuit het perspectief van hun tijd en hun omstandigheden. Omdat men van de Israelieten (joden) gewend was geraakt aan een heilige schrift waarin gedrags- en leerregels zijn opgenomen, creëerden de christenen hun "Nieuwe Testament" en de moslims de Koran. Het Nieuwe Testament was een verlengstuk van de Thora, de Koran nam de Thora in verkorte vorm over met tekstuele toevoegingen die het afscheid van de joodse en de christelijke godsdiensten moesten rechtvaardigen.
Door al deze schrifturen en dogmatische leerregels kwam de godsdienst steeds verder af te staan van de godsdienstige beleving van de mens. Ik geloof dat de meeste mensen tot religie zijn geneigd, de oosterse godsdiensten, en dan vooral het boeddhisme, benaderen die beleving het meest. Bij christelijke, joodse en islamitische mystici (je ervaart het ook in katholieke kloosters, niet voor niets hebben katholieke monniken vaak iets met het boeddhisme) wordt weliswaar de leer van het geloof genoemd, maar als middel om tot het mystieke gevoel te ervaren, niet als werkelijk plaatsgevonden hebbende gebeurtenissen, of als opgelegde waarheid. Ook in de islam en bij de joden komt dit voor: loskoppeling van de dogma's, of ze gebruiken als instrument en niet als doel. Reden, waarom islamitische sjeiks en imams de mystiek verketteren, en ze in de katholieke kerk slechts wordt gedoogd, het liefst binnen de kloostermuren.
Spinoza, die joods was opgevoed en later tevergeefs zijn heil zocht bij de katholieke kerk, heeft dit "besef van het goddelijke" in het Westen voor mijn smaak het beste weergegeven in zijn "Ethica". Hij ontkent niet het goddelijke, maar toont in een logisch opgesteld tractaat (alleen voor specialisten geheel te bevatten) aan, dat de natuur bijna identiek is aan God. Dat was volgens de leer waarin God een Wezen is dat je "gunstig moet stemmen" onmogelijk, omdat die God geheel naar eigen inzichten ingrijpt in de natuur, waarvan Hij de maker is. Dus werd Spinoza eeuwenlang een atheïst genoemd. Hij keerde zich niet tegen de traditionele godsdiensten, maar zag ook deze als een verschijnsel van de Natuur met een hoofdletter, anders waren ze er gewoon niet. Hij adviseerde zelfs naast godsdienstvrijheid (wat dat betreft was hij een man met vooruitziende blik) het behoud van een staatsgodsdienst, om zo de vele godsdiensttwisten in zijn tijd binnen de perken te houden.
Daarom is godsdienst "zo menselijk". Ze kleeft de mens aan, op wat voor manier dan ook. Het wordt ongodsdienstig, als de mens probeert om de rituelen, gedragsvoorschriften en geschriften die men zelf hooghoudt, op te leggen aan anderen, of er pontificaal mee "te koop te lopen" in omgevingen waar die godsdienst niet wordt aangehangen, dat geeft strijd, leed en ergernis en dat kan niet de bedoeling van zijn de natuur, of van God. Per slot zijn christendom, atheïsme en jodendom ook godsdiensten, die dezelfde, ondeelbare en universele God dienen en eren, op hun manier. Atheïsme? In mijn ogen is niemand atheïst die zich houdt aan morele intermenselijke maatstaven en zich verwondert over de verschijnselen van de Natuur. Wie anderen straft omdat ze "een andere godsdienst belijden" of "atheïst zijn", is zelf een grotere atheïst, want hij schiet het doel van godsdienst voorbij. Amen.
Haar korte uitlating zette me ertoe aan om steeds over godsdienst na te denken. Je kunt er ook veel over lezen, maar dat liet ik grotendeels na: de meeste literatuur is theologisch van aard, of beschouwt godsdienst als een afwijking van de menselijke geest. Toch heeft godsdienst sinds de vroegste sporen van de prehistorie en in vrijwel alle culturen een grote rol gespeeld. Veel oorlogen zijn om godsdienst gestreden, en veel machten hebben godsdienst gebruikt om hun macht te bestendigen of te vergroten. Je kunt zeggen, dat godsdienst "het beste in de mens naar boven haalt", maar ook het slechtste. Pogingen van grootmachten om godsdienst uit te bannen, hebben tot nog toe steeds gefaald. Pogingen om haar in te voeren of uit te breiden, zijn juist gelukt. Wat is dat toch met die godsdienst. Ik ben zelf katholiek opgevoed, met een blik gericht op het socialisme van de PvdA. De R.K. godsdienst heeft echter voor zover ik me kan herinneren, mij nooit diep getroffen, in de zin van dat ik me er volledig aan heb overgegeven, zoals ik dat zie bij veel katholieken die dat nog steeds zijn. Steeds dwong ik mezelf om te geloven, het móest wel zo zijn als de priesters, leraren en katholieke familieleden me voorhielden (het grootste deel van mijn familie was "niks"), anders hadden ze niet van die grote kerkgebouwen, scholen, en zoveel in de melk te brokkelen. Het "niks zijn" van de rest van de familie en de omgang met niet-katholieken voedden echter mijn twijfel. Als kind vroeg ik me steeds af hoe mijn oma nou naar de hel kon gaan, zo'n goed en lief mens. Toch hield ik er mijn voorliefde voor mooie rituelen, een serene sfeer en gregoriaans gezang aan over. Later ben ik weer twee jaar katholiek geworden, met elke zondag naar de kerk en zo, maar ik haakte af, omdat ik de heilige missen te protestants vond, en het bejaardenkoortje vals vond zingen. De oecumene had zijn werk gedaan, het Latijn was verbannen, en alles moest van diep-van-binnen komen, met de nadruk op komen, en niet op "naar binnen gaan". De nadruk op "alles samen doen" "samen dit" en "samen dat" stootte mij als lichtelijk-autist ook af. Het "van binnen komen" in plaats van "naar binnen gaan" is typisch protestants, evenals het hameren op "samen dit en samen dat". De protestant trekt zijn innerlijk aan zijn haren, met Gods hulp natuurlijk, uit het moeras van de zonde, het katholieke innerlijk klimt het bootje in waarmee de geestelijkheid hem redt.
De godsdienst is in de loop der eeuwen verworden tot een reeks geschriften, leerstellingen en rituelen waar mensen de beleving van hun geloof uit putten, en dat geldt vooral voor de drie monotheïstische godsdiensten, die vanaf de opkomst van de islam en vanaf de reformatie, met elkaar overhoop hebben gelegen. Het monotheïsme lijkt als premisse aan de gelovigen op te leggen, dat je alles "diep van binnen" moest voelen, zo niet, dan was je een onverbeterlijke zondaar en kon je de hemel wel vergeten. Binnen elk van de drie godsdiensten was er zo een discrepantie tussen enerzijds het gevoel van heelheid, eenheid en contact met de Godheid en de medemens, en anderzijds het geheel aan leerstellingen, vaste rituelen, gedragsregels enzovoort dat de godsdienst voorschrijft. Het "juiste" gevoel is daarbij alleen te bereiken als je je houdt aan de gedragsregels, leerstellingen en rituelen, immers die zijn door God voorgeschreven via Bijbel of Koran. Mede hierdoor lagen de drie monotheïstische godsdiensten met elkaar overhoop, omdat binnen elk van de drie de gedragsregels, rituelen en leerstellingen verschillend zijn. Een hervormer die zou opstaan en geaccepteerd worden door grote delen van jodendom, christenheid en islam, en die aannemelijk kon maken dat de drie godsdiensten in feite één godsdienst zijn, zou met weinig moeite een Nieuw Boek in elkaar kunnen zetten waarin een dergelijke fusie wordt gepredikt. Waren bijvoorbeeld Mohammed, net als Jezus en (laat ons zeggen) Mozes niet alle drie mensen van vlees en bloed? Ja, dat waren ze. Was Paulus dat niet ook? Kunnen mensen falen, dan wel een beroep doen op neigingen en opvattingen van hun tijdgenoten, om hun leer geaccepteerd te laten worden? Ja, dat is zo. Zo was "gewapende strijd" in de tijd van Mohammed een volledig geaccepteerde manier om het geloof te verbreiden als je werd aangevallen of mensen het Ene Ware Geloof niet wilden accepteren. Bij de vroege christenen was dat anders, toen en daar was het Romeinse Rijk oppermachtig, en gewapende strijd dus onmogelijk. Wie zegt dat Jezus "zoon van God" is, waarom heeft die het dan niet bij het rechte eind, en kun je Mohammed en Mozes niet ook "zonen van God" noemen? Is de Drieëenheid niet uitgevonden door een vergadering van bisschoppen in de vroege middeleeuwen die zelf God niet waren? Kan iemand God kennen, weten wat Hij voorheeft en treden in Zijn beweegredenen en methoden? Nee. Enzovoort.
"Het zo menselijk". Godsdienst is ontstaan, of eigenlijk gegroeid, vanuit het besef dat je als mens afhankelijk bent van de natuur om je heen. Die was de baas, en regelde of er jachtbuit was, of de oogst goed was of slecht, of een vulkaan zich rustig hield dan wel uitbarstte, enz. Dieren hebben dat besef niet, die weten niet beter of ze zijn zelf onderdeel van de natuur en houden zich slechts bezig met het zoeken naar voedsel, voortplanting en vluchten of de strijd aangaan. Omdat de mens in dat besef ook "niet beter wist" dan dat je zaken of wezens waar je van afhankelijk bent, eventueel naar je hand kunt zetten door die zaken te vereren en te koesteren, begon men bergen, rivieren, dieren enz. als "heilig" te zien. Ze "gaven" je dan wat je nodig had aan jachtbuit, oogst en gunstig weer. Een en ander moest geschieden met voorgeschreven rituelen, en met specialisten die de "taal" van de natuur konden lezen. Zo moet het ongeveer begonnen zijn. Hieruit, grofweg gesproken, ontwikkelden zich twee soorten godsdiensten: in het (verre) oosten ontstonden godsdiensten waarin men zich onderdeel wist van die natuur, en waarin men eenheid met die natuur ( het "goddelijke") nastreefde, ook weer met rituelen en gedragsregels. Er waren wel verhalen die men als "heilig boek" of "heilig verhaal" beschouwde, maar die waren niet rechtstreeks door God geïnspireerd of zelfs gedicteerd, ze verhaalden slechts van helden en wijzen die het goddelijke na hadden gestreefd en als voorbeeld dienden. Het geheel een zijn met de natuur, met het goddelijke, werd als ideaal gesteld. De tweede soort godsdiensten ontstond uit de boeken van de joden. In feite was dit een voortzetting van de natuurgodsdiensten, waarin getracht werd natuurverschijnselen gunstig te stemmen door ze te vereren en te aanbidden. De Éne God, de God van Abraham, was volgens enkele godsdienst-geschiedkundigen een samensmelting van verschillende "elohim", goden uit de voor-joodse tijd. Het Verbond dat God sloot met de Israelieten, was een ijzeren verbond, dat niet de Israelieten, maar God de leiding gaf over "Zijn" volk en het nooit in de steek zou laten. De christenen en later de islamieten hebben deze God overgenomen, ieder vanuit het perspectief van hun tijd en hun omstandigheden. Omdat men van de Israelieten (joden) gewend was geraakt aan een heilige schrift waarin gedrags- en leerregels zijn opgenomen, creëerden de christenen hun "Nieuwe Testament" en de moslims de Koran. Het Nieuwe Testament was een verlengstuk van de Thora, de Koran nam de Thora in verkorte vorm over met tekstuele toevoegingen die het afscheid van de joodse en de christelijke godsdiensten moesten rechtvaardigen.
Door al deze schrifturen en dogmatische leerregels kwam de godsdienst steeds verder af te staan van de godsdienstige beleving van de mens. Ik geloof dat de meeste mensen tot religie zijn geneigd, de oosterse godsdiensten, en dan vooral het boeddhisme, benaderen die beleving het meest. Bij christelijke, joodse en islamitische mystici (je ervaart het ook in katholieke kloosters, niet voor niets hebben katholieke monniken vaak iets met het boeddhisme) wordt weliswaar de leer van het geloof genoemd, maar als middel om tot het mystieke gevoel te ervaren, niet als werkelijk plaatsgevonden hebbende gebeurtenissen, of als opgelegde waarheid. Ook in de islam en bij de joden komt dit voor: loskoppeling van de dogma's, of ze gebruiken als instrument en niet als doel. Reden, waarom islamitische sjeiks en imams de mystiek verketteren, en ze in de katholieke kerk slechts wordt gedoogd, het liefst binnen de kloostermuren.
Spinoza, die joods was opgevoed en later tevergeefs zijn heil zocht bij de katholieke kerk, heeft dit "besef van het goddelijke" in het Westen voor mijn smaak het beste weergegeven in zijn "Ethica". Hij ontkent niet het goddelijke, maar toont in een logisch opgesteld tractaat (alleen voor specialisten geheel te bevatten) aan, dat de natuur bijna identiek is aan God. Dat was volgens de leer waarin God een Wezen is dat je "gunstig moet stemmen" onmogelijk, omdat die God geheel naar eigen inzichten ingrijpt in de natuur, waarvan Hij de maker is. Dus werd Spinoza eeuwenlang een atheïst genoemd. Hij keerde zich niet tegen de traditionele godsdiensten, maar zag ook deze als een verschijnsel van de Natuur met een hoofdletter, anders waren ze er gewoon niet. Hij adviseerde zelfs naast godsdienstvrijheid (wat dat betreft was hij een man met vooruitziende blik) het behoud van een staatsgodsdienst, om zo de vele godsdiensttwisten in zijn tijd binnen de perken te houden.
Daarom is godsdienst "zo menselijk". Ze kleeft de mens aan, op wat voor manier dan ook. Het wordt ongodsdienstig, als de mens probeert om de rituelen, gedragsvoorschriften en geschriften die men zelf hooghoudt, op te leggen aan anderen, of er pontificaal mee "te koop te lopen" in omgevingen waar die godsdienst niet wordt aangehangen, dat geeft strijd, leed en ergernis en dat kan niet de bedoeling van zijn de natuur, of van God. Per slot zijn christendom, atheïsme en jodendom ook godsdiensten, die dezelfde, ondeelbare en universele God dienen en eren, op hun manier. Atheïsme? In mijn ogen is niemand atheïst die zich houdt aan morele intermenselijke maatstaven en zich verwondert over de verschijnselen van de Natuur. Wie anderen straft omdat ze "een andere godsdienst belijden" of "atheïst zijn", is zelf een grotere atheïst, want hij schiet het doel van godsdienst voorbij. Amen.
Reacties
Een reactie posten